Цагаан хад

ÀËÜÏÈÉÍ ÓÓËÑÛà ÍÀÐÀÍ ÇªÂ ÒÎÉÐÑÎÍ ÒÝÌÄÝÃËÝË

          Öýíõýð Äóíàéí ýðýã õºâººíºº áàéðëàõ  òàâàí îäòîé  FLAMENCO  çî÷èä áóóäëûí èõ òàíõèì ãýðýë ãýãýýãýýð ñ¿ëýð÷,  ººðèéí  óëñûí äàëáàà á¿õèé çîîãèéí øèðýýíä ¿íäýñíèéõýý õóâöàñààð ãàíãàðñàí îðîí îðíû ÿðóó íàéðàã÷èä õýä  ãóðàâààðàà èðæ òóõëàí ñóóöãààõ àæóó.

Óíãàðûí íèéñëýë  Áóäàïåøòýä 5 õîíîã õóðàëäñàí Äýëõèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí  29-ð  èõ  õóðëûí õààëòûí ¸ñëîëûí àæèëëàãàà ýõëýõýä áýëýí áîë÷óõóé. Òóñ õóðàë  “ Èðýýä¿é äýëõèé äýýð ë ºðíºíº...” ãýñýí ºâºðìºö óðèàí äîîð áîëæ, ÿðóó íàéðãèéí ¿íý öýíý,ò¿¿íèéã á¿òýýã÷ òàðíè áîëñîí ¿ãèéí øèä õóòàã, òýð÷ëýí óëñ îðíû õºãæèë äýâøèëä  ÿðóó íàéðãèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã çýðýã îëîí ñýäâýýð ÿðèëöñàí áºãººä  àíãëè, èñïàíè, õÿòàä õýë äýýð ÿðóó íàéðãèéí õýëýëö¿¿ëã¿¿ä ÿâóóëñàí þì. Ìîíãîë÷óóä ýíý õóðàëä õàðüöàíãóé îëîí õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé îðîëöñîí áºãººä îðîëöîã÷èä 1- 2 íîìòîé  î÷èæ  ø¿ëýã çîõèîëîîñîî óíøèæ, íîìûí òàíèëöóóëãàà õèéâ.ßðóó íàéðàã÷  Ö. Áàâóóäîðæ  èñïàíè , áóñàä íü àíãëè õýëò ÿðóó íàéðàã÷äûí õýëýëö¿¿ëýãò îðîâ. Àâüÿàñëàã çîõèîë÷ Á.Çîëáàÿðûí   “AN ENTIRETY “ýñýý ºã¿¿ëëýãèéí íîì õóðàëä îðîëöîã÷äûí àíõààðëûã ç¿é ¸ñîîð òàòàæ áàéâ. Ìîíãîëûí ñî¸ë, ÿðóó íàéðãèéí àêàäåìèéí  òºâ õýâëýë “GUNU” ñýòã¿¿ëèéã ÷ ñóðàãñàä  öººíã¿é. Ýíý ÷ áàñ àðãàã¿é þì, òóñ  ñýòã¿¿ë äýëõèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí õóâüä òàíèë áîëîîä îëîí îí óäæýý. ¯¿íä ñýòã¿¿ëèéí ýðõëýã÷, îð÷óóëàã÷ Î.̺íõíàðàíãèéí õóâü íýìýð èõ áèé. Òýðáýýð õàà ÷ ÿâñàí áèä õýäèéíõýý çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü, îð÷óóëàã÷ íü  áàéäàã áèëýý.

              Ìèíèé õóâüä  ýíäýýñ çîðèóä áýëòãýæ î÷ñîí  “Ìèíèé åðòºíö”- ñîíåò öýöãýí ýðõè íîìîî òàíèëöóóëñàí áºãººä àíãëè õýëò ÿðóó íàéðàã÷äûí õýëýëö¿¿ëýãò   òºðºëõ õýëýýðýý óíøèæ, àíãëèéí íýðò ÿðóó íàéðàã÷  Ðóò Î Êàëëàãàí  îð÷óóëàã÷ Ñàéìîí Âèêõàì Ñìèòèéí  õºðâ¿¿ëñíýýð  äóóäàí  ñîíñãîâ.   MY WORLD \a garland  of sonnets\  íîìîî  áè íýðèéíõýý õóóäàñòàé õàìò  õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîãñäîä òàðààñàí àìîé. ªºðºº ÷ ìºí íèëýýä îëîí òîîíû  àíãëè ø¿ëãèéí íîìòîé áîë÷óõóé. Íîì àâàãñàäûã àíçààðâàë  ìºð áàäàã, ¿ã ¿ñãèéí ÷ òîîëæ áàéõ øèã, ñîíãîäîã ìîíãîë áè÷èãòýé õóóäñûã íü äýëãýýä  çóðàã àâ÷ ÷ ¿çýãäýõ øèã, êèðèëë áè÷èãýýð õýâëýãäñýí áàäàãèéã  àíãëè õýëýýð õýâëýãäñýí áàäàãòàé íü òóëãàæ ÷ áàéãàà áîëîëòîéäîãîî. Äîòîð ìèíü èìýý ÷èìýýã¿é  áîäîë íàéäàíãóé  ãýðýëòýõ íü:   “õººðõèé ìóó íîìûã ìèíü  ñîíèðõîæ ë áàéíàì óó äàà, óíøààñàé áèëýý.”

         ...Áèäíèéã õààíà ë î÷íî ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíûõàí ìààíü òóí ñàéõàí õ¿ëýýæ àâ÷, äýìæèæ òóñëàæ áàéñàíä ã¿í ç¿ðõíýýñýý ìýõèéí  òàëàðõàÿ.  ßðóó íàéðãèéí  óóëçàëòóóä ÿìàãò õàëóóí äîòíî áîëæ áàéâ. Àâñòðèéí  Àíòâåðïåí õîòîîñ Ãåðìàí, Ôðàíö äàéð÷ Áåëüãè õ¿ðñýí 2000 ãàðóé êì-èéí ìàøèíòàé àÿëàëûã ìàðòàíà ãýæ ¿¿. Åâðîïûí õóðäíû çàì äýýð Øóâóóí ñààðëûí ä¿¿  åâðîï ñààðàëàà | óã íü âîëêñâàãåíí ë äàà, áèä ë òýãæ íýðëýñýí  þì, ñàéí ÷ õ¿ëýã äýý  | ýýëæëýí óíààä  èñãýð¿¿ëýí äàâõèæ ÿâëàà ë.  Áèäíèéã óãòàí òîñîã÷èä òàâàí òàíõàé ìîíãîë ãýäýãñýí. Åðººñ í¿¿äýë÷èí   áèäíýýñ ººð ÿìàð ë  ¿íäýñòýí  òàíèõã¿é óíààòàé, ìýäýõã¿é çàìààð äóóëàëäàí  ãàð÷ ÷àäàõ áèëýý.Äàðü.Ñ¿õáààòàðûí çîðèìîã ñàíàë ë áèäíèéã ýíýõ¿¿ ãàéõàëòàé àÿëàëä äàëàë÷óõóé. Ò¿¿íèéã áè àÿí çàìûí  öººí õîíîãò á¿ð ÷ èë¿¿ èõ òàíèâ.¯íýõýýð  ýð öýýëñýí óëñ òºð÷ áîëæýý. Ãåðìàí õýëýýð  óñ öàñ þì. Àâñòðè, Áåëãè óëñàä áàéõäàà òýäíèé áàðèëãà, õîò áàéãóóëàëòûí ñàëáàðûí ñàéä, äàðãà íàðòàé íü óóëçààä  àæèë õýðãèéí õîëáîî ñ¿ëáýý òîãòîîæ àìæèíà ëýý.  Ìàðòàãäàøã¿é àÿí çàìûí òóõàé çîõèîë÷ ä¿¿ Á.Çîëáàÿð òýðòýé òýðã¿é ýãøèãëýí õ¿¿ðíýõ áóé. Òèéì áîëîõîîð ¸ñëîëûí àæèëëàãààíû òàíõèìäàà ýðãýí èðñ¿ãýé.    

          Òàíõèìä èõ õóðëûí çîõèîí áàéãóóëàõ õîðîîíû ãèø¿¿ä íýãýíòýý èðñýí òóë õààëòûí ¸ñëîëûí àæèëëàãàà ýõëýâ. Óëàìæëàë ¸ñîîð  õýä õýäýí ÿðóó íàéðàã÷ íàðò  èõ õóðëûí õ¿íäýò øàãíàëûã ãàðäóóëæ, ìºí öººí òîîíû  ýðõýì¿¿äýä óòãà çîõèîëûí äîêòîð öîë îëãîâ.

             Äýëõèéí óðëàã ñî¸ëûí àêàäåìèéí  õàìãèéí äýýä øàãíàë-ÿðóó íàéðãèéí àëòàí òèòýì õýíä î÷èõûã çàðëàõ ìº÷ õîðîì, õîðîìîîð îéðòëîî. Òàíõèìä ÷èìýý, àíèðã¿é. Äýëõèéí óðëàã ñî¸ëûí àêàäåìèéí åðºíõèéëýã÷ Ìàðèóñ Þ¿íã áîñëîî. Òýðáýýð äóó öàöðóóëàã÷èéã áàðüæ ò¿ð çóóðõàí àìñõèéñíýý  ÷àíãà òîäîðõîéãîîð  Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðàã÷ Ãîìáîæàâûí Ìýíä-Îî¸î õýìýýí çàðëàâ. Òàíõèì àëãà òàøèëòûí ÷èìýýíä õýñýã çóóð àâòëàà. Ýíýõ¿¿ ò¿ðõðýýíèéã Äîðíîä ìîíãîëûí õýýð òàëä “Àëòàí äàðü Îâîî” õàéðõàí ÷àãíààðõàí ºíäºëçñºí íü ëàâòàé. Ç-5 æèëä  ÿðóó íàéðãèéí øèíæëýõ óõààíä îíöãîé   ãàâüÿà áàéãóóëñàí  ãàíöõàí ÿðóó íàéðàã÷èä îëãîäîã òóñ øàãíàë Ìîíãîëûí  ÿðóó íàéðàã äýëõèéí õýìæýýíä  ÿìàð ýðýìáýòýé  ÿâààã òàéëáàð òîäîòãîëã¿éãýýð õýëæ ºãºâ.  ĺë㺺í ýðõýìñýã Ìýíä-Îî¸î ÿðóó íàéðãèéí àëòàí òèòýìèéã òýðã¿¿í äýýðýý çàëàâ. Ǻâõºí Ìýíä-Îî¸î ÷  áóñ Ìîíãîë íàéðàã÷ á¿ðèéí òýðã¿¿í äýýð ýíý òèòýì çàëàð÷ áàéíàì  õýìýýí áýëýãøýýæ ñóóâ.  Ìýíä-Îî¸îãîîð äàìæóóëàí Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðãèéã äýëõèé õ¿ëýýí çºâøººðíºì áóñóó.  13-ð çóóíä  ×èíãèñ õààíû òýðã¿¿íä ºìñãºñºí àëäðûí àëòàí òèòýì, 21-ð çóóíû ýõýíä èéíõ¿¿ ìîíãîë  ÿðóó íàéðàã÷èéí  òýðã¿¿íä çàëðàâàé. ßðóó íàéðãèéí  àëòàí òèòýìò ÿðóó íàéðàã÷- Ãîìáîæàâûí Ìýíä-Îî¸î. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðàã÷ Ìýíä-Îî¸î  Äýëõèéí ÿðóó íàéðàã÷ Ìýíä-Îî¸î áîëâàé. Òèéíõ¿¿ áàÿð õ¿ðãýñýí,çóðàã õºðºã äàðñàí, òåëåâèçèéí äóðàí äàãàñàí , áàõäàí  áèøèð÷  ñ¿æèðñýí îëíû äîòðîîñ  òýðáýýð èíýýìñýãëýñýýð ãàð÷ èðýâ. Áèä ÿðóó íàéðãèéí ìºíãºí õóíäàãûã  àëòàí òèòýìò ÿðóó íàéðàã÷äàà çîðèóëàí  äýýð ºðãºí òîãòîîâ.

            Äýëõèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí 29-ð èõ õóðëûí çîõèîí áàéãóóëàõ õîðîîíû ãèø¿¿í , Óíãàðûí çîõèîë÷äûí Ïåí êëóáûí åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà  ßíóñ Áýíóõý õààëòûí ¿ã õýëëýý. Ò¿¿íèé ãàðò àëü ýðò ¸ñëîëûí àæèëëàãàà ýõëýõýýñ ºìíº ë   íîì ìèíü áàðèàñòàé  áàéâ. Óðæèãäàð  õýëýëö¿¿ëýã óäèðäàæ áàéõàä íü ºãñºí þìñàí, ýíä  áàðèàä ÿâæ   áàéäàã  ãýñýí ø¿¿ þì áîäîãäñîíñîí. Ò¿¿íèé ¿ãèéã îð÷óóëàã÷èéí àìàíä  ÷èõýý õèéõ íü õîëã¿é ÷àãíàæ ñóóâ. Õýëýëö¿¿ëã¿¿äèéã ë ä¿ãíýí ÿðèõ àæ.  Òýãñíýý íîìûã ìèíü  ãàðòàà  ºðãºæ õýëñýí íü: Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðàã÷ Äàíçàíãèéí Íÿìààãèéí  “Ìèíèé åðòºíö” ñîíåò öýöãèéí ýðõè íîì ìèíèé ãàðò áàéíà. ªºðèéí õèéö õýëáýð, õàòóó ÷àíãà áàäàãëàë ç¿é, àÿ äàí, ºâºðìºö òºãñ çîõèîìæîîðîî ÿðóó íàéðàã÷ààñ àâüÿàñ, óðàí ÷àäâàðûí äýýä ò¿âøèí  øààðääàã ýíýõ¿¿ òºð뺺ð ìîíãîëûí  ÿðóó íàéðàã÷  Äàíçàíãèéí Íÿìàà õ¿ëýýí çºâøººðºõ¿éö  õýìæýýíä áè÷æýý  õýìýýâ  ø¿¿. Ýíý íü íàäàä ãýõýýñýý èë¿¿  ø¿ëãèéí ìèíü îð÷óóëàã÷  Ñàéìîí Âèêõàì Ñìèòýä  õàìààòàé ¿ã þì. Áàñõ¿¿  íîìûã  ìèíü àðèóòãàí ø¿¿ñýí  îð÷óóëàã÷ Æ.×îéíõîðò  ÷ õàìààðàõ ó÷èðòàé áèëýý. Óòãà çîõèîë ñóäëàà÷, ø¿¿ìæëýã÷  ßíóñ Áýíóõý áýýð àíãëèàð óíøñàíàà ÿðüæ áàéãàà õýðýã ë äýý.  Øèðýýíèé íºõºä ìèíü áîñîî÷ ãýæ íýãýíòýý øàâäóóëñàí ÷ òýðõýí  çóóð îð÷óóëàã÷èéí ¿ãèéã ñîíñîõ ìèíü ë ãîë áàéñàí ó÷ðààñ   õ¿íäýòãýëýý èëýðõèéëæ  ÷àäààã¿é áèëýý. Îäîî áîäîõíîî òýð íü ÷ çºâ áàéñàíäàã óó . Íîì ìèíü  áóñäûí ãàðò áàéæ, óíøèã÷èéí õàëóóí àëãàíû ëóãøèëòûã ìýäðýí ,ç¿ðõýíä íü  ¿¿ðýý çàñ÷ ÿâààñàé ãýõ  õ¿ñýë   ë çîõèîë÷ õ¿íèé õàìãèéí òîì çàëáèðàë áàéäàã àà. Áîäîë ñýòãýëä ìèíü áîéæîîä  ãàðààñ ìèíü  á¿òýýë áîëîîä  ãàðñàí ë áîë ººð,ººðèéíõýý õóâü òàâèëàíã äàãàäàã áèëýý, òà íàð ìèíü, íîìóóä ìèíü. Òèéìèéí ó÷èð “Ìèíèé åðòºíö”  íýðèéã îëñîí õóâüõàí  íîì ìèíü ÷àìäàà  ñàéí ñàéõíûã åðººõ ë ¿ëäëýý. Îð÷ëîíã òóóëàõ çàì ÷èíü óðòûí óðò áàéã ýý.

          2.

          Óíãàðò áèäíèé òîñ÷ àâñàí  Øààðîøäè Äàâààõ¿¿ Ãàíáîëä  áîë  òóñ  óëñûí  ªòâºø Ëîðàíäûí  íýðýìæèò ýðäìèéí èõ ñóðãóóëèéã ìàæààð õýë-óðàí çîõèîë, äîðíî äàõèíû ñóäëàë ìýðãýæèëýýð òºãññºí , óðàí çîõèîëûí ò¿¿õ÷,äóóí õºðâ¿¿ëýã÷  õ¿í þì. Ò¿¿íèéã ìîíãîëûí óíøèã÷èä Óíãàðûí íýðò çîõèîë÷ ªðêýýíü Èøòâààíû “Òîòûíõàí” æ¿æãýýð íü ìýääýã áàéâ.  Óã æ¿æãèéã ò¿¿íèé îð÷óóãààð  2006 îíä  ÓÄÝÒ-ò  ÀÆ Á.̺íõäîðæ íàéðóóëàí òàâüñàí áèëýý. Òýð÷ëýí, òóí  ñàÿõàí  ìîíãîë  óíøèã÷äûí ãàð äýýð  íýãýíò èðýýä áàéãàà  “Ýíý èíãýæ ÿâñààð...” Ìàæàð óðàí çîõèîëûí öîìèðëîãîîð íü èë¿¿ äîòíî, ã¿í ã¿íçãèé òàíüäàã áîëîâ. Ýíý öîìèðëîãò òýðâýýð Óíãàð  óëñûí ¿å ¿åèéí øèëäýã 83 çîõèîë÷èéí  164 á¿òýýëèéã ñîíãîí  îð÷óóëæýý. Ò¿¿íèé ýðõýì ãýãýýí çîðèëãûã  ìàæààð óðàí çîõèîëûã  ýõ îðîíäîî “èìïîðòëîõ”  ãýæ òîäîðõîéëæ  áîëìîîð àæóó.

         Ò¿¿íèé çóó÷èëæ óðüñàíû äàãóó Óíãàðûí Çîõèîë÷äûí  Õîëáîîãîîð îðëîî. Áèäíèéã òóñ  õîëáîîíû äàðãà, óðàí çîõèîëûí ñóäëàà÷, ø¿¿ìæëýã÷ Âàøè Ãååçàà õ¿ëýýí àâ÷ óóëçàæ ñîíèðõîëòîé ìýäýýëýë ºã뺺. 1945 îíä áàéãóóëàãäñàí òóñ õîëáîî 1990 îí õ¿ðòýë çîõèîë÷äûíõîî  äóíä  ãàíöààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààä  1990 îíîîñ õîéø çàäàð÷ õýä õýäýí õîëáîî, ïåí êëóáóóäýä õóâààãäæýý. Ãýõäýý íýã çîõèîë÷ õýäýí ÷ áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í áàéæ áîëäîã ãýíý. Òýíä îðîâ, ýíäýýñ ãàðàâ õýìýýí õººæ òóóäàã  õèéãýýä  ìàíàéõàí, òàíàéõàí  õýìýýëöýí îéð çóóðàà õàçàæ õàéðàëöäàã ÿâäàë ¿ã¿é  þìäàã óó äàà. Ýíý çóóð Áåëüãèéí çîõèîë÷äûí  ìóçåéä çî÷èëñîí òóõàé áÿöõàí îðóóëãà õèéå.